Het landschap als kompas
In veel ruimtelijke plannen is het landschap nog te vaak de achtergrond. Iets waar rekening mee moet worden gehouden, maar zelden het vertrekpunt. In het gebied Ede–Veenendaal laat een recente ontwerpverkenning met studenten aan de TU Delft zien dat het ook anders kan. In deze opdracht zagen de studenten het landschap niet als restgebied, maar als kompas voor de toekomst.
Dat klinkt logisch. Maar in de praktijk vraagt het om een fundamenteel andere manier van denken.
Een gebied waar alles samenkomt
Het gebied Ede–Veenendaal ligt precies tussen twee grote natuurgebieden: de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug. Daartussen ligt een rijk, gelaagd landschap met oude verkavelingen, waterlopen en historische structuren zoals de Grebbelinie.
Tegelijk is het een gebied onder druk. Er moeten duizenden woningen bijkomen. De landbouw verandert. De natuur staat onder spanning door stikstof en klimaatverandering. En het watersysteem vraagt om aanpassing.
Juist deze stapeling van opgaven maakt het gebied interessant. Want hier wordt zichtbaar waar het schuurt en waar nieuwe oplossingen nodig zijn.
De opdracht: denk regionaal, ontwerp concreet
De studenten kregen een heldere, maar uitdagende opdracht: ontwerp een regionaal landschapspark voor Ede–Veenendaal. Niet als een klassiek park met hekken en regels, maar als een levend landschap waarin functies samenkomen.
Het doel was om het landschap niet te zien als restgebied, maar als basis. Dus niet: eerst bouwen en dan kijken wat er overblijft. Maar andersom: eerst begrijpen hoe water, bodem, natuur en geschiedenis werken en van daaruit ontwerpen.
De opdracht bestond uit drie stappen:
- het analyseren van het landschap (bodem, water, ecologie, historie)
- het maken van een eerste ontwerp voor het landschapspark
- het uitwerken van een concreet deelgebied: Veenendaal–De Klomp
Wat de studenten deden: van kaart tot verhaal
De week begon buiten. Met een excursie door het gebied kregen studenten gevoel bij de plek. Daarna doken ze de studio in. In drie internationale teams werkten ze aan hun eigen visie. Ze maakten kaarten, schetsen en scenario’s. Maar vooral: ze vertelden verhalen. Over hoe het landschap is ontstaan. Over wat er misgaat. En over hoe het anders kan.
Wat opviel: de studenten keken niet alleen vooruit, maar ook achteruit. Ze gebruikten geschiedenis als inspiratiebron. Niet om het verleden te kopiëren, maar om te begrijpen hoe het landschap werkt.
Drie manieren van kijken
De ontwerpverkenning was niet bedoeld om een blauwdruk op te leveren van ‘zo moet het’. Wel drie duidelijke denkrichtingen. Samen laten ze zien hoe rijk het perspectief wordt als je het landschap centraal zet.
1 Denken in generaties
De eerste groep keek 100 jaar vooruit. Hun centrale vraag: wat laten we achter voor de toekomst?
Ze zien het landschap als een mozaïek dat langzaam verandert. Hun voorstel: bouw vooral op hogere gronden en geef de lagere delen terug aan water en natuur. Gebruik historische structuren, zoals de Grebbelinie, als basis voor nieuwe natuur en klimaatadaptatie.
Hun boodschap is helder: denk niet in snelle oplossingen, maar in generaties. Investeer in een landschap dat sterker wordt in de tijd.
2 Het landschap als netwerk van verhalen
De tweede groep werkte met het idee van ‘verweven verhalen’. Zij zien het gebied als een plek waar verschillende belangen en tijdschalen door elkaar lopen.
In plaats van één vast eindbeeld, ontwerpen ze een flexibel systeem. Ze onderzochten scenario’s: wat gebeurt er als water stijgt? Of als landbouw verandert?
Hun aanpak draait om verbinden:
- nieuwe verbindingen maken
- oude structuren herstellen
- en soms juist loslaten
Ze pleiten voor zachte randen, sterke ecologische netwerken en een meer ‘bottom-up’ manier van ontwikkelen.
3 Ontwerpen met natuur, mens en geschiedenis
De derde groep bracht alles samen in een meer uitgewerkt model. Hun uitgangspunt: ontwerp met de natuur, voor mensen, en met respect voor geschiedenis.
Water speelde een sleutelrol. Niet als probleem, maar als kans. Ze stellen voor om wetlands te herstellen, nieuwe voedsellandschappen te ontwikkelen en sterke ecologische corridors te maken.
Ook dachten ze na over hoe je dit organiseert:
- een landschapsautoriteit
- nieuwe vormen van financiering (zoals ‘carbon credits’)
- en een mix van woningtypen in verschillende dichtheden
Hun ontwerp laat zien dat ruimtelijke kwaliteit en economie samen kunnen gaan.
Wat dit oplevert
Wat deze verkenning vooral duidelijk maakt, is dat een landschapsgerichte aanpak meer is dan een mooi idee. Het biedt concrete handvatten.
1 Het landschap weer centraal
De belangrijkste les: begin bij het landschap. Water, bodem en ecologie zijn geen randvoorwaarden, maar de basis. Dat vraagt om een andere houding. Minder sturen, meer begrijpen. Minder dichttimmeren, meer ruimte laten.
2 Denken in tijd
Veel plannen gaan over de korte termijn. Deze week liet zien hoe krachtig het is om 50 of 100 jaar vooruit te denken. Waar staan straks de bossen? Waar kan water heen? Wat betekent dat voor wonen? Die lange lijn helpt om betere keuzes te maken in het nu.
3 Verbinden in plaats van scheiden Stad en land, natuur en economie, mens en systeem – we denken vaak in tegenstellingen. De ontwerpen laten zien dat juist de verbinding interessant is. Het “tussengebied” wordt dan geen probleem, maar een kans.
4 Samen ontwerpen De week bracht studenten, onderzoekers, overheden en experts samen. Die mix is waardevol. Want ruimtelijke vraagstukken zijn nooit van één partij. Ze vragen om samenwerking en gedeeld eigenaarschap.
Een andere manier van kijken
De les uit Ede–Veenendaal is dat er niet één juiste oplossing is. De kracht zit juist in het verschuiven van het perspectief.
Van:
- korte termijn naar lange termijn
- functies naar systemen
- scheiden naar verbinden
- controleren naar meebewegen
Misschien wel de belangrijkste les is deze: we hoeven het niet allemaal precies te weten. Dat vraagt om lef. Want het betekent ook dat je niet alles vastlegt. Dat je accepteert dat het landschap een eigen logica heeft. Maar precies daarin zit de kwaliteit.
Ecosystemen zijn complex. De toekomst is onzeker. Maar we kunnen wel richting geven. Door te werken met het landschap, door ruimte te laten en door keuzes te maken die ook over 100 jaar nog waarde hebben.
Of zoals een van de betrokkenen het zei: “Geef het landschap een stem.”
Dat is precies wat deze ontwerpweek heeft gedaan.
De verkenning in Ede–Veenendaal is een uitnodiging. Aan ontwerpers, beleidsmakers en iedereen die met ruimte werkt: kijk opnieuw naar het landschap. Niet als achtergrond, maar als vertrekpunt.
En stel jezelf dan dezelfde vraag als de studenten: wat willen we hier eigenlijk achterlaten?
Meer inspiratie? Lees ook het artikel over het landschapsonderzoek van MugMedia: