Op weg naar een Transformatieve overheid

[Ruimtelab college 12 mei 2026]

We willen veel in Gelderland: 100.000 nieuwe woningen, energieneutraal worden, de natuur herstellen en landbouw duurzamer maken. Enorme opgaven die je niet los van elkaar kunt zien. Wat is ervoor nodig om dat goed op te pakken? Volgens onderzoeker Rik Braams is dat een transformatieve overheid.

Wat houdt dat in, een transformatieve overheid? Een overheid die kan omgaan met onzekerheid, die ruimte pakt om te handelen en tegelijk democratische waarden bewaakt. Volgens Rik heeft de overheid vijf cruciale taken in transities:

  1. Richting geven: waar wil je eindigen? Denk daarbij eerder in een bandbreedte dan aan een stip aan de horizon.
  2. Een governance-structuur creëren: met wie doen we het wel en met wie niet?
  3. Het nieuwe ondersteunen, zodat het een volwaardig alternatief wordt voor wat niet meer duurzaam is.
  4. Het dysfunctionele afbreken, hoe moeilijk dat ook is.
  5. Interne capaciteiten en structuren ontwikkelen.

Deze taken klinken misschien logisch, maar zijn allerminst makkelijk om uit te voeren voor een ambtenaar, omdat ze wringen met hoe een overheid van oudsher werkt. De bestuurskunde beschrijft wanneer een ambtenaar mag handelen: als de processen en procedures helder zijn, als de ambtenaar effectief en efficiënt kan handelen en als hij zorgt voor een breed draagvlak en inclusie.

Als je je aan die voorwaarden houdt en aan innovatie probeert te werken, loop je al snel vast. Kijk maar: bij innovaties werken de bestaande processen en procedures nog niet, op korte termijn is het niet effectief of efficiënt, en misschien zijn er wel partijen die belang hebben bij de status quo. Dat is alleen nog maar de ‘leuke’ kant van transformatie, de kant van innovatie.


Afbouwen, afbouwen, afbouwen

De minder leuke kant van transformeren is afbouwen, het dysfunctionele afbreken. Cruciaal, maar heel lastig. Probeer deze vraag maar eens te beantwoorden: wat moeten we destabiliseren om vooruit te komen? Wat zijn we nu aan het optimaliseren terwijl we weten dat het eindig is? Dat is een moeilijk vraag, want ieder antwoord heeft (grote) consequenties. Een ambtenaar ziet die consequenties direct. Hij brengt het gehele systeem eromheen in kaart en concludeert dat dit niet kan. Maar antwoord geven op die vraag – wat moeten we afbreken? – hoort bij goed ambtenaarschap. Daarmee geef je richting. Maak daarom van het afbreken van dysfunctionele processen een continu onderdeel van de strategie.


Bied iets nieuws, iets beters

Zet aan de andere kant ook voldoende in op innovatie. Innoveren is nodig om alternatieven te bieden voor het oude systeem. Door iets nieuws te bieden dat beter werkt, kun je het oude onder druk zetten. Zorg voor een relatief groot voordeel, laat de innovatie goed aansluiten op het bestaande systeem, maak het niet te complex, makkelijk om te proberen en heel zichtbaar. Voor alles wat je wilt afbouwen doe je juist het tegenovergestelde: het voordeel van het oude maak je kleiner, je laat het oude minder goed aansluiten op het bestaande systeem, bovendien maak je het oude complex en minder zichtbaar.


Scherp adviseren met de blik op de toekomst

Met de transformaties die nodig zijn wordt adviseren voor ambtenaren steeds belangrijker, scherp adviseren, mét counterfactual. Maak duidelijk wat er gebeurt als je niks doet. Wat zijn de consequenties van niet bijdragen aan de transformaties die nodig zijn? En ja, dan moet je wel zelf je huiswerk doen en de feiten op orde hebben. Daarmee maak je transitiepaden, meerdere, want daarin zit je neutraliteit. Daarin werk je een logisch verhaal uit, met heldere argumenten. Neem daarin de belangen van toekomstige generaties mee, zoals ze in Japan doen met het zeven-generaties-principe. Zo legitimeer de noodzaak van innovatie.


Transformeren of optimaliseren?

En tot slot nog een handige vraag om te checken of je werkt aan transformatie of optimalisatie: werk je binnen je eigen domein aan innovatie? Dan ben je waarschijnlijk aan het optimaliseren. Innoveren is namelijk altijd domeinoverstijgend. Innovatie draait op gedeelde verantwoordelijkheid en gaat uit van wederzijdse afhankelijkheid. Het lukt mij niet zonder jou en andersom. Dat gevoel moet je cultiveren, want dat is wat je nodig hebt om het nu echt anders te gaan doen. Onderweg kom je geheid veel onzekerheid tegen. Hoewel onzekerheid lastig is en spannend, kun je er wel mee leren omgaan. Je kunt het zelfs trainen en dat is geen overbodige luxe voor een transformatieve ambtenaar.


Onderdeel van Ruimtelab

Dit college over de transformatieve overheid was onderdeel van onze Ruimtelab collegereeks.

< Ruimtelab colleges

^ Naar boven