‘Ma’, de betekenisvolle tussenruimte
[Ruimtelab college 10 maart 2026]
De wereld draait steeds sneller en ons leven wordt steeds voller. En in die drukte verdwijnt iets belangrijks: ruimte. Terwijl we die juist nodig hebben, die ogenschijnlijke leegte: voor aandacht, voor iets nieuws, voor de mogelijkheid tot verandering.
In het Japans is daar een mooi woord voor, voor die leegte, voor die ruimte tussen het een en het ander: ma. Miriam Evers schreef daarover het boek De Japanse wijsheid van Ma. Zij vertelt dat wat er in onze volle agenda’s gebeurt, ook met de ruimte om ons heen gebeurt. Open ruimtes staan onder druk om ingevuld te worden, omdat we vaak niet doorhebben hoe waardevol de leegte is in onze volle wereld. Daarom is het juist bij ruimtelijke vraagstukken goed je ervan bewust te zijn dat een lege ruimte niet betekenisloos is.
Miriam onderscheidt drie manieren om naar ruimte te kijken:
- Begin met kijken vanuit ruimte Zoals bij de Japanse bloemschikkunst Ikebana. Ikebana begint niet met ruimte opvullen, maar met ruimte laten. Daarmee kom je tot een ontwerp dat zoveel mogelijk in lijn ligt met de natuur. Ook daar is niet alles vol, niet alles symmetrisch.
- Zie de ruimte ertussen Zie de ruimte tussen waar je vandaan komt en waar je naartoe gaat, zie de overgang. Denk aan hoe twee ecosystemen elkaar kunnen raken en hoe interessant zo’n samensmelting wordt. Een betekenisvolle tussenruimte.
- Zie de lege ruimte als levende ruimte Een lege ruimte is niet zonder functie. Het is een ruimte waar afstemming kan plaatsvinden, waar je op adem komt en waar je indrukken verwerkt. Denk aan parken en pleinen in steden.
De tussenruimte in een ontwerpproces
Landschapsarchitect Jannemarie de Jonge ziet de waarde van de lege ruimte tijdens het ontwerpproces. Zij noemt dit de tussenruimte, de plek of fase waarin nog niet alles vaststaat. Het is de fase waarin nog niet alles meetbaar is, waarin het nog niet over resultaten gaat, waarin je onderzoekt en de toekomst nog openligt. Daarna komt de gebonden ruimte, met belangen, regels, resultaten en controle. Volgens Jannemarie zou een ontwerpproces altijd moeten beginnen in de tussenruimte. Toch ziet ze dat die fase vaak wordt overgeslagen of verkeerd wordt ingezet. Het ontwerpproces start dan in een debatsetting, belangen komen tegenover elkaar te staan en alles draait om gelijk krijgen. Precies wat je niet wilt. In de fase waarin alles nog open is, wil je juist creativiteit, dialoog, je verdiepen in een ander en je oordeel even inhouden. Daar is vertraging voor nodig, zorgvuldigheid en respect. Dat is ma. Aanwezig zijn. Met je hoofd en lichaam.
De waarde van deze fase wordt vaak niet ingezien, zegt Jannemarie. En dat is jammer, want wat voor processen geldt, geldt ook voor ons als mens: om tot nieuwe dingen te komen, is er ruimte nodig, leegte, even niks. Ma.
De noodzaak van ruimte
Dus hoewel ma een Japans woord is, is de ervaring ervan niet beperkt tot Japan. Ook wij hebben ruimte en leegte nodig in onze dag, omgeving en interacties. Wel zijn wij daar minder bewust mee bezig en dat zie je ook terug in onze omgeving. In Japan heb je zigzagpaadjes waarbij je goed moet opletten hoe je loopt, je moet nadenken over waar je heen gaat. Dit soort ruimtelijke keuzes maken je bewust van kleine dingen die de ruimtelijke ervaring beïnvloeden. Je ervaart dat we als mens niet op onszelf staan, maar bestaan in relatie tot onze omgeving.
Met een open blik
Volgens architect Renske Maria van Dam kan ma dan ook helpen in transitievraagstukken. Ma is in Japan ontstaan in de Edoperiode, toen het eiland was afgesloten van de rest van de wereld en zichzelf opnieuw moest uitvinden. De wereld zit nu in eenzelfde situatie, zegt Renske. De aarde barst uit haar voegen. We worden gedwongen op een andere manier te kijken, minder vanuit optimalisatie en meer vanuit het relationele. Met een open blik, afgestemd op de situatie en locatie, zonder specifiek einddoel voor ogen.
De geest van de plek
Maar die open blijkt in de praktijk lastig, zien zowel Jannemarie als Renske, want een programma van eisen waarmee ontwerpers op pad worden gestuurd, gaat over noodzakelijkheden. Wat moet hier komen? Nooit gaat het over de geest van de plek, terwijl je daar zou moeten beginnen. En natuurlijk is dat moeilijk, want zo’n geest van een plek is niet te meten. Je moet het ervaren, met al je zintuigen. Sta open voor wat er komt, wat er kan, wat de plek nodig heeft, wat anderen zien en willen. Zo kun je zorgen voor afstemming met de locatie, ecologie en bewoners. Er zijn dan ook architecten die een jaar vragen om een locatie te onderzoeken. Ze willen ieder seizoen er meemaken. In onze wereld is dat een ideaalplaatje. Natuurlijk kunnen we niet alles in één keer omgooien, maar we kunnen wel in ieder proces denken: kunnen we twee keer naar deze locatie toe? De plek ervaren, mensen spreken en zo de geest van de plek meenemen in de plannen.
Onderdeel van Ruimtelab
Dit college over de waarde van de tussenruimte was onderdeel van onze Ruimtelab collegereeks.