Een gemeenschap van leven

[Ruimtelab college 10 februari 2026]

Filmmaker Rik van der Linden maakte de documentaire Een gemeenschap van leven. De film begint bij iets kleins: de eikenprocessierups. Maar het kleine beestje roept grote vragen op, vragen over hoe we kijken, leven en hoe wij deel uitmaken van de natuur om ons heen.

In 1991 werd de processierups in Nederland ontdekt, een klein beestje dat voor grote last kan zorgen. Rik van der Linden neemt ons in zijn film mee in de wereld van deze rups en vraagt zich af: is er een manier waarop we mét de rups kunnen leven? Onderzoekster Kathleen Verstraete denkt van wel. Als je weet wanneer de rupsen brandharen hebben en dat grote aantallen pas voor gevaar zorgen, kun je daarmee omgaan. Ook zou het helpen om uit te zoomen, om niet alleen te kijken naar deze rups, maar naar het hele ecosysteem waar hij onderdeel van is. Maar dat blijkt niet zo makkelijk.


Het leven in een eik

De processierups woont in een eikenboom en hij is niet de enige. De eik is een heel ecosysteem van allerlei beesten die daar wonen, leven en andere beesten eten. Een belangrijke boom dus, vertelt natuurfilosoof Matthijs Schouten. Een sleutelsoort in de Nederlandse bossen, noemt hij dat, een soort die binnen het ecosysteem een sleutelrol vervult.

Hoewel de boom druk bewoond is, is de eik voor veel insecten en schimmels pas echt interessant als hij aftakelt, als hij gaat bloeden. In natuurgebieden staan we dood hout steeds meer toe, maar langs wegen niet. Met als consequentie dat daar maar weinig natuurlijke vijanden van de processierups overleven, waardoor de processierups oprukt en eiken worden bespoten met nematoden of bacteriepreparaten. Beheersmaatregelen die niet alleen de processierups doden, maar ook alle andere rupsen en dat is voor heel het systeem vervelend. Voor de rupsen die nooit een vlinder zullen worden, maar ook voor de vogels en alle andere beesten die hen eten. Dat heeft grote consequenties voor de toch al slinkende insectenpopulatie in Nederland. Kan dit niet anders?


Een nieuw verhaal

Ons wereldbeeld is gebouwd op aannames, vertelt Schouten. Aannames die ooit zijn gedaan en er nu zozeer zitten ingebakken dat we er maar moeilijk van loskomen. Zo’n aanname is de indeling die Aristoteles in de klassieke oudheid maakte van de natuur. Van hoog naar laag. Van eenvoudig naar complex. Met de mens aan de top. Een duidelijke rangorde waarbij de lagere rangen de hogere dienen.

Maar je zou ook anders kunnen kijken. Wat verandert er als we de natuur niet zien als iets buiten ons? Want deze aarde draagt ons, voedt ons. We bestaan niet onafhankelijk van de wereld om ons heen, we zijn deel van dit alles.

Hebben we dan een nieuw woord nodig voor ‘natuur’? Vraag Schouten zich af. Natuur klinkt ver weg. Maar het gaat juist om alles om ons heen, om alles wat hier leeft. Het gaat juist om een gemeenschap van leven waar we op bezoek zijn en waar we deel van uitmaken.


De mens als sleutelsoort

Schouten leert ons vier manieren waarop mensen zich tot natuur kunnen verhouden: als heerser, als rentmeester, als partner en als participant. Nu zijn we vooral de heerser. Doen we daar goed aan? Het idee van duurzaamheidsdenken is dat wij deze aarde duurzaam doorgeven aan de toekomst, dat we niet alles consumeren en gebruiken. We hebben die morele plicht naar toekomende generaties spechten en merels en eiken en mensen. Hoe kun je dan als mens een dienende rol spelen? Er is niet één recept voor hoe je dat doet. Iedere plek en ieder vraagstuk vraagt om een andere houding. Daarbij zou het helpen als we ons beeld van onszelf als kroon op de schepping loslaten en onszelf gaan zien als sleutelsoort. Een soort met grote verantwoordelijkheid voor het geheel.


Rentmeesterschap

In de Gelderse omgevingsvisie willen we daarom inzetten op rentmeesterschap, waarbij we kijken naar welke waarden we willen dienen. Hoe we dat doen, is nog een zoektocht. Het is best moeilijk om de houding van rentmeester om te zetten naar beleid, naar handelen of naar een systeem. Ook omdat er vaak een discrepantie zit tussen wat we willen en wat we doen.

Van der Linden heeft daarin een open blik en adviseert om niet te veel te oordelen, je niet te schuldig te voelen. We zijn nog lerende in deze houding. Blijf onderzoeken. Blijf leren. En wees je ervan bewust dat je het nooit voor iedereen goed kan doen. Wat voor de ene soort gunstig is, kan voor een andere soort desastreus zijn. Ook is het handig om als gemeente, provincie of overheid een visie te hebben, een verhaal. Denk aan de processierups: als er vragen komen waarom er niet direct een spuit of stofzuiger komt, kun je dan uitleggen waarom dat zo is op die ene plek? En waarom het misschien anders is op een andere plek?


Onderdeel van Ruimtelab

Dit college over de processierups en welke vragen die oproept over hoe wij naar de natuur kijken, was onderdeel van onze Ruimtelab collegereeks.

< Ruimtelab colleges

^ Naar boven