De machinerie van de volkshuisvesting
[Ruimtelab college 13 oktober 2026]
Provincie Gelderland heeft recent een prent aangekocht, als onderdeel van de provinciale kunstcollectie: The Machinery of Housing van Carlijn Kingma. Het werk is niet alleen uitzonderlijk mooi en knap gemaakt, het zet ook aan tot denken. Het kunstwerk toont ons systeem van volkshuisvesting zó beeldend dat je vanzelf vragen gaat stellen, dat er ideeën opkomen en gesprekken volgen. En dat is nodig, want de problematiek rondom wonen is groot en complex.
Carlijn Kingma werkt als cartograaf, maar niet op de traditionele manier, met wegen, rivieren en land. Kingma tekent de onzichtbare stromen van macht, geld, wetten, regels en conventies. In haar kaarten laat ze de ontastbare, complexe structuren van onze samenleving zien. Structuren die vaak gehuld zijn in jargon, waardoor je als burger het gevoel hebt dat je niet kunt meepraten. Op basis van heel veel onderzoeken, gesprekken en data tekende ze onder andere kaarten over geld, pensioenen en dus huisvesting.

Een tekening van een maatschappelijk probleem
In The Machinery of Housing is veel te zien: aan de linkerkant zie je van onder naar boven de sociale huur, de midden en vrije huurwoningen, koopwoningen en helemaal bovenin koopwoningen die inkomsten hebben uit andere woningen. Aan de tankjes en knikkers kun je vermogens aflezen. Een knikkertje in huis staat voor een ton vermogen. Kopers zijn tachtig keer zo vermogend als huurders. Tegelijkertijd zitten de mensen aan de onderkant (net ingestapt in een koophuis) diep in de schulden. De huizenprijzen zijn de afgelopen dertig jaar vervijfvoudigd, terwijl de lonen zijn verdubbeld. Helemaal links onderin staan de grootste slachtoffers van het systeem, de zwevers. Je ziet hier een maatschappelijk probleem uitgetekend.
De machinekamer in het midden
In het midden van de kaart zie je onderin de machinerie van de volkshuisvesting. De machinekamer. Hier zitten de overheid en politiek. Hier zie je wettelijke, financiële en juridische instrumenten.
Het ontwikkeltraject
Daarboven zie je het ontwikkeltraject. Toen Kingma begon met tekenen, was dit een lineair proces: een recht lijntje met vier fases. Maar hoe meer ontwikkelaars ze sprak, hoe meer het traject een bord spaghetti werd met vertragingen en hoge kosten dat regelmatig vastloopt. Wat zijn redenen voor vertraging? Die zie je helemaal rechts bij de bouw. Stikstof, CO₂, Natura 2000, netcongestie en het gebrek aan bruikbare, beschikbare grond. Maar liefst 85% van de aangewezen bouwlocaties staat op slappe grond.
Nieuwbouw
Rechts zie je dat er groots wordt ingezet op nieuwbouw. Ook zie je hoe lekker dat opschiet: het plan was om voor 2030 een miljoen woningen te bouwen. Dat halen we niet. Als je een papiertje ziet hangen, hadden we daar moeten bouwen, maar zijn de woningen vertraagd. Daarboven zie je wat we hebben gebouwd aan koop en huur. Dat monitoren we slecht. Het ministerie heeft geen idee van de aantallen. Van alle koopwoningen die op de markt komen, moet in eerste instantie de helft betaalbaar zijn. In werkelijkheid is dat maar acht procent. Onderin zie je de sociale huur, met de monitor aandachtsgroepen. Naar wie zijn die woningen gegaan?
Een zelfgemaakte woningcrisis
We noemen dit een crisis. Maar eigenlijk is dat een gekke woordkeuze, want dit is ons natuurlijk niet overkomen. Dit is een logisch gevolg van het beleid dat we hebben gevoerd.
In de volkshuisvesting hebben we twee problemen: de betaalbaarheid en de beschikbaarheid van woningen. In principe kun je het betaalbaarheidsprobleem oplossen door het beschikbaarheidsprobleem op te lossen. Dus bouwen, bouwen, bouwen. Maar zo werkt de woningmarkt niet. De schaarste op de woningmarkt is geen indicator voor de woningprijzen. Het aanbod en de prijzen correleren niet. En dat weten we allang. Wat wél correleert zijn de huizenprijzen en de hoeveelheid geld die beschikbaar is. Hoeveel financiering mensen kunnen krijgen bepaalt hoeveel ze tegen elkaar opbieden. Door de liberalisering van de banken rond 1985 konden mensen steeds meer lenen. De huizenprijzen gingen omhoog. Daarbij hebben ook de hypotheekrenteaftrek, de jubelton en startersleningen een prijsopdrijvend effect. Hierdoor neemt natuurlijk ook de totale hypotheekschuld in Nederland enorm toe. Dertig jaar geleden was dit 93 miljard. Nu is het 870 miljard.
Communicerende vaten
De kaart laat goed zien waarom we vastzitten in dit systeem. Het is zo ongelooflijk complex en bestaat uit een heleboel communicerende vaten. Zo communiceren de huur- en koopmarkt met elkaar. Koop en sociale huur zijn zwaar gesubsidieerd, maar het segment daartussenin heeft het moeilijk. Daar wordt gereguleerd. Dat is natuurlijk belangrijk, maar als je uitzoomt, is het raar om twee segmenten te subsidiëren en eentje te reguleren. Want daarmee werk je ongewenste reacties in de andere vaten in de hand. Dat had je kunnen zien aankomen, als je naar het geheel had gekeken.
Kom langs en praat mee
Op de kaart is nog zóveel meer te zien. Details, data, grapjes, relaties en belangen. Kom langs om het kunstwerk goed te bekijken en ga erover in gesprek. Welke suggesties kun je uit het kunstwerk halen, aan welke knoppen kunnen wij als provincie draaien en hoe beïnvloeden onze beleidskeuzes het groter geheel?
Onderdeel van Ruimtelab
Dit college over de machinerie van de volkshuisvestingwas onderdeel van onze Ruimtelab collegereeks.